|
Os muíños forman parte de paisaxe de Galicia.
Son moitos os ríos que se atopan povoados por un dos elementos
mais importantes da economía local ao longo dos tempos. Ademais,
os muíños eran lugares onde os veciños aproveitaban a espera no moer
do grán, para cantar, baillar ou contar contos e lendas que forman parte
da cultura popular.
A Baixa Límia Xurés é unha zona con
un enorme número de muíños; moitos de éstos hoxe en día non se
atopan en estado de uso, outros están nunha fase case de abandono (mesmo
alguns estanse a botar a perder), pero ainda atopamos muíños que non
teriámos nengun inconviente para os pór a moer.
|
Desde esta páxina queremos
dar a coñecer esta significativa construcción, incluindo ademais
vários tipos de muíños construídos na nosa terra. A pretensión
é facer chegar ese sentimento envolvinte e embriagador que moitos
sentimos cada vez que nos achegamos ao río para lembrar,
contemplar e falar co muíño que nos viu medrar, todo iso acompañado
pola melodia do discurrir do río, o que fai indiscriptibeis
estes lugares. |
|
Os muíños son construccións de pedra
situados ao lado dun río. O grán é moído por un mecanismo de
rotación que se move coa forza da auga (para que a auga atinxa maior
velocidade aproveitanse os desniveis dos terrenos).
A sua construcción tiña unha finalidade
produtiva, carecendo de toda pretensión estética, aínda que sen
o querer desenvolveu-se ao seu o redor toda unha cultura e folclore.
Nos muíños citaban-se os noivos, os rapaces esperaban ás rapazas para
lles declarar o seu amor, e tamén se facian festas. Asimismo, nos muíños
naceron moitas cancións populares que hoxe por hoxe seguen presentes
no noso folclore; como exemplo das mais coñecidas está:
Tipos de Muíños:
de Ceña ou Caldeira, de Canle, de Tinalla e de Balde.
Descrición:
MUÍÑOS DE CEA
OU CALDEIRA:
Receben este nome por funcionar a sua
roda dentro dun espécie de caldeira. Este muíño precisa moita auga para
poder moer xa que as suas "moas" son moi anchas. Estes muíños
diferencianse dos demáis polo "Rodicio", "Inferno"
ou "Caldeira". O fecho destes muiños atópase fora da
construcción polo xeral, e consta de duas táboas encaixadas nun raíl
da reixa; estas táboas soben-se e baixan dependendo da auga que se precisen
para moer.
MUÍÑOS DE CANLE:
|
Estes muíños poden estar situados
ao lado do río ou dun regato. Non precisan tanta cantidade
de auga para poder moer, como ocorre co caso anterior. A auga
leva-se até o muiño, concretamente até o "rodicio",
a través dunha "levada". O canal comeza onde se atopa
a reixa (serve para limpar a auga de follas, paus, etc.), estando
feito con pedras ou táboas. O canal debe apresentar unha certa
inclinación para permitir que a auga chegue con certa velocidade
e dar lugar ao movimento do mecanismo de rotación. |
 |
|
Este
muíño apresenta unha pecularidade: o seu fecho é diferente ao
de outros muíños. Este consiste nunha táboa que está suxeita
ao canal e colocada perpendicularmente en relación a aquela,
que se pode accionar desde o interior do muíño impedindo que
a auga pase até o "rodicio". |
MUÍÑOS DE BALDE
(é o muíño mais frecuente na Baixa Limia):
|
|
Leva este nome por ter un recipente para
almacear a auga que sai por un canal de reducidas dimensions,
chamado "bofetón", que ten forma cónica cuadrangular
con saída ao lado do "rodicio". Leva unha "fichueira"
que permite controlar a saída de auga. O balde está feito
normalmente de pedra, estando perto do muíño
ou incrustado na sua parede. O balde pode apresentar diferentes
formas: redonda, cuadrada, tanto verticais como inclinadas.
A altura e o diámetro dependen da presión que se precisa.
O sistema de fecho consiste nunha táboa que encaixa perfeitamente
no buraco destinado a tal fin, na saída do "bofeton".
|
MUÍÑOS DE TIÑADA:
Son moi semellados aos de Ceña porque
a roda tamén se atopa dentro dunha espécie de caldeira. A grande diferenza
que apresenta en relación a aquiles é que ten un canal de pedra con
moita pendente; ademais "a tiñada" non ten saída inferior
para a auga, se non que ésta bate contra as pedras e racha toda a auga,
saíndo a maior parte por un buraco do arrieiro.
PARTES
DUN MUÍÑO
| |
LENDA
1.-
Rodicio. 2.- Inferno. 3.-
Balde. 4.- Eixo. 5.-
Moa. 6.- Ollo. 7.-
Pé. 8.- Adella. 9.-
Adellón. 10.- Taranvelo.
11.- Aliviadeiro.
12.- Porca. 13.-
Agulla. 14.- Raio.
Funcionamento:
Muíños tipo Rodicio. Onde unha aspa de madeira ou ferro
se move coa forza da auga que entra nas caldeiras do Inferno
a través do Balde situado no lado oposto do Rodicio
á sua vez o Rodicio xunto á vara e ao Eixo
de madeira move a Moa pedra circular no interior do muiño
furada no meio, sendo polo Ollo por onde entra o millo
para ser esmiuzado e, saindo fariña entre a Moa e o
Pé que tamén é de pedra; a fariña recolle-se do chan despois
de ser varrida con unha vasoira feita de xestas. O grán para
moer introduce-se nun recipente de sección troncocónica, chamado
Adella onde cai o Adellón caixón movible que é
impulsado polo Taranvelo. O grosor da fariña dependerá
da separación entre A Moa e o Pé regulable através
do Eixo o Aliviadeiro que vai unido á Porca
por unha madeira perpendicular ao Eixo ou vara sobre
a que xira ésta a través do contacto entre duas pedras -a Agulla
e o Raio. |
|
O RODICIO
Peza do muíño consistinte
nunha roda que leva axustadas ao seu o redor unha série de pequenas
pas cóncavas que, ao bater a auga que ven do canal, xiran o
eixo e moven a "moa". O "rodicio" está situado
na parte inferior do muiño, denominado "inferno".
O ARRIEIRO
Trata-se dunha trabe
de madeira que ten como función a de soster o peso de todo o
sistema de rotación. Atópase no "inferno".
Un dos seus lados está metido na parede e por outro está unido
ao "erguedoiro". No "arrieiro" vai incrustado
o "enrán". Ao lado irá o eixo da "moa". |
|
A VARA
É o pau que vai
desde a "agulla" até a "sobrecella". Ten
varias partes: "O lobete" parte intermédia da "vara"
que serve para montar e desmontar mellor o "rodicio".
Algunhas veces o "lobete" falta, entón únese
directamente ao "beo" (parte de ferro que se une á
parte superior da "sobrecella"). O "beo"
pasa polo meio da "buxa" (peza de madeira posta no
ollal do pé para que o "beo" fique equilibrado).
O ENRAN
Peza de pedra incrustada
no "arrieiro" sobre a que xira o "rodicio". |
|
O PE
É un cilindro de
pedra, fixo, rematada na sua parte superior en forma convexa.
Presenta uns cortes que van desde o ollal até case a metade
da base do pé enriba do cal xira a "moa".
A MOA
Pedra circular que
xira enriba do pé. O seu grosor é duns vintecinco centímetros.
No seu interior ten forma cóncava para que encaixe no pé. no
meio ten un buraco chamado "ollal" onde cai o grán
que vai ser moído.
|
|
A CRUZ
É unha cruz de madeira
na que se poñen unhas cuñas para poder subir ou baixar a "moa"
segundo o tipo de fariña que se queira acadar.
A ADELLA
É un caixón de madeira
en forma piramidal cuadrangular invertida. Colócase enriba
da "moa" atada a unha "trabe", ou posta
nunha mesa. na parte inferior ten unha parte denominada "adellón".
O TANGAÑO
Está feito de madeira
e mete-se por dous ollais, un na parte superior da "adella"
e outro no ollal da "segorella", transmitindo o movimento
ao "adelló" ; facendo cair o grán. |
|
O
TREMIÑADO
É un espazo situado
o redor do pé, onde verte a fariña. Normalmente está pechado
por unha parede de pedra ou de táboas, tendo unha porta para
entrar. "O tremiñado" non o teñen todos os muíños;
en alguns a recollida da fariña faise con un caixón de latón
ou madeira posta o redor do pé, deixando somente unha saída
que permite botar a fariña na "saca". |
|
| |
O
POUSADOIRO
Está feito con pedras
e colócase ao lado da porta. Serve para pousar os sacos
de grán. "Os pousadoiros" tamén podian estar situados
no interior do muíño, mais entón facíanse de madeira. |
|
A
CRUZ DÁ FORA
As pedras que serven
de marco para a porta apresentan cruces esculpidas nelas. Estas
cruces tiñan como función impedir a entrada do demo no muíño
e protexé-lo de todo mal. |
|
|
PARA ENTENDER A IMPORTÁNCIA
DOS MUÍÑOS, SÓ NOS QUEDA SINALAR QUE ESTES TIÑAN OS SEUS
DÍAS SANTOS, DURANTE OS CALES NON SE PODÍA MOER.
ESTES DÍAS SON:
NOITE-BOA, ANINOVO, SANTOS INOCENTES E TODOLOS SANTOS. |
| Fuente:
TODO ENTRIMO (Boletín Informativo Municipal). |
|
