Ano 2001: salta a nova de que o Balneario de Riocaldo por fin se vai facer. A primeira impresión reconforta-nos a todos, entón abordan-nos as dúvidas e preguntas:

O Balneario de Riocaldo é a obra mais importante realizada no Concello de Lobios o longa da súa historia e por iso creo profundamente na sua capacidade para desenvolver estas aldeas e a súa bisbarra. Penso que haberá un antes e un despois do Balneario e estou convencido de que Lobios remontará novamente o fatídica estadística de despoboación. Ainda que as cousas sempre son mellorables é non debemos deixar-nos convencer de que non se poden facer doutra maneira, espero e desexo que todos dentro dun tempo cadremos nunha análise positiva deste proxecto.

Tampouco non debemos cair na simpleza e na sen-razón, buscando afanosamente facer canto antes as obras de mellora do entorno e suministro do balneario sen adoptar as medidas necesárias de protección do entorno e do patrimonio. A construcción deste complexo non xustifica baixo nengun conceito a destrucción da riqueza patrimonial e natural herdada.

Quo vadis, Riocaldo

O manantial termal de Riocaldo, a vista de páxaro encuadrase no núcleo central do Parque Natural do Xurés e, dende unha perspectiva espacial e matemática, situa-se xusto no centro de gravidade do Parque Nacional Peneda-Gerês luso. Por iso, Riocaldo constitui o corazón dunha das áreas naturais mais interesantes de Europa. Un corazón que, ademais, latexa ao misterioso ritmo cardíaco das mareas oceánicas.

Destas mareas que se detectan nas súas charcas, falaron persoas ilustres de antes: Murguia, Risco, Alonso e outros. A versión de Benito Fernandez Alonso, fai cen anos, dicia que "co fluxo e refluxo das súas ferventes augas fluen aos empurres do alta e baixa mar; iso é tan de ademirar cando se considera a distáncia a que se achan do grande oceano, sen se explicar a razón do fenómeno tan patente como extraordinário"

As caldas de Riocaldo foron glorificadas, como non, polos romanos que aproveitaron as suas salutíferas augas, aos que nomeaban como Aquas Orixines no século II e Aquas Ocerense no século IV.

A eséncia máxica desta auga, derivada da sua condición medicinal, hai que engadir-lle un papel relevante na conservación da cultura tradicional local, mediante a súa esplotación económica que reportou unha importante contribución á xestión das leis comunitarias que rexeron a povoación de Riocaldo dende tempos inmemoriais, e, desde diversos frontes: a conservación da Ermita do Xurés, o amaño de camiños paroquiais, a construcción de cabanas pastoris, pontes e dixurros. Ainda se lembra como foi adquirida en Lisboa a campá pequena do Xurés a princípios de século con fondos comunitarios dos baños.

Pero, un episodio descorazonador pon en perigo a supervivencia de Riocaldo. Xusto encima do manantial aludido, está-se a construir un macro hotel xestionado por capital privado, e que vai afogar aos ollos dos veciños e en benefício próprio, o manantial termal para sempre. Por se fose pouco, vaise encauzar o Rio Caldo 200 metros augas en riba, arruinando definitivamente o marco de extraordinario potencial biolóxico sobre o que se acha asentado o balneario.

Ao amparo de non sei que normas, de curiosas xenerosidades, de vaporosas promesas, de trámites supostamente legais, e sobretodo, con unha preocupante falta de información aos viciños afectados, xurde palmo a palmo a construcción da mole granítica que esmagará o corazón do Xurés. Haberá probablemente leis que autoricen esta obra, pero, o espírito desas mesmas leis ficará sériamente quebrantado.

De nada servirá entón que inquietos investigadores traballen na liña de ver se de Rivus Calidum (nome dado a Riocaldo até o século XIII) procede o étimo Cal- da tribo Calecia, povoadora do Xurés e vítima das tropas de Decio Xuño Bruto, que deu o nome a Galicia, e mesmo, (se non falla a opinión do meu ilustre amigo, o profesor universitário de Lisboa, Manuel Antúnez) o nome a Portugal (Portus Calem).

Como di un viciño de Riocaldo "Os nosos descedentes terán todo o dereito a reclamarlle a esta xeración a fraqueza e a covardía de deixar que veñan de fora e saquen-nos até a própria seña de identidade: os baños (¡Se meu avó erguese a cabeza!)".

(La Región 19-09-01) José Lamela Bautista

RIOCALDO: DIREITO A UN VASO DE AUGA

O espírito esencial da história dos baños de Riocaldo condensa-se en dous documentos de curioso contido e singular similitude. Ambos estabelecen coas suas datas os límites da raia entre o que foron e o que deben seguir sendo as augas termais respecto dos viciños de Riocaldo.

O primeiro documento, un pergamiño rancio depositado no Arquivo Nacional, dada do 955, no que o Rei de León Ordoño III concede ao Bispo Rosendo desde gueurres usque in riuo calido de todos os bens e, naturalmente, cos seus montes e fontes. O segundo documento, xa datado no 2000, é un expediente do Concello de Lobios que promove a cesión gratuita dos Baños de Riocaldo á Fundación San Rosendo, e con iso, supostamente, fai concluir para os viciños todos os direitos milenários de domínio sobre as augas e o marco xeográfico en onde afloran.

O paréntese de mil anos que pechan ambos documentos foi pródigo para os viciños, que souberon usufruir libremente estas augas medicinais, pasando a incluí-las no lugar mais importante do seu vademecum de medicina tradicional, unhas veces aplicadas como hidropínico (por ingesta) e outras como tópico (ducha ou baño), e nunca deixaron de complementar a sua aplicación medicinal con unha axuda económica adicional á comunidade vicinal mediante a sua esplotación.

A liña de cadráncias observada entre os dous documentos é enxebremente virtual; a realidade dos seus contidos é moi outro, como se pon de manifesto na trazabilidade compulsada entre ambos textos.

Por exemplo, o Rosendo mencionado no primeiro documento, é o San Rosendo auténtico, o varón providencial, flor e honradez de España, fillo preclaro da rexión galega, incliño monxe e glorioso fundador; mentres que a Fundación San Rosendo do segundo documento, polas referéncias que dispomos, é un mero nome dunha empresa, se cadra aconsellado polas modernas estratéxias subliminais de marketing, e do que se aproveita unha entidade capitalista para promover os fins que lle son propícios aos seus intereses, evidentemente económicos.

Pero o mais sonroxante é saber que os viciños de Riocaldo (que son os auténticos proprietários históricos dos baños), a partir da cesión concertada Concello-FSR, estiveron contemplando como se desmontan peza a peza os seus mais arraigados valores culturais, tradicionais e patrimoniais herdados dos antepasados.

Perden o direito ao consabido procedimento de hidroterapia, e , perden mesmo para os males do corpo a posibilidade de tomar un vaso de auga dos baños, o remédio natural mais eficaz legado polos seus antepasados. Menos mal que a lei de Montes Vicinais en Man Comun de 1.968, Art. 2 b., semella que ven a pór un pouco de luz a tantas trabas. O balneario, que é un indubitábel ben de domínio vicinal, pasa segundo esta lei a constituir-se en "un ben indivisíbel, inalienabel, imprescriptibel e inembargabel". O que traducido, quere dicer que os viciños de Riocaldo, non poden renunciar aos seus direitos sobre o Balneario. O domínio de propriedade que lle ven conferido non prescrebe xamais, non podendo ademais dividí-los , vendé-los nen embargalos.

E sendo asi, non é fácil de entender por que segue adiante a obra faraónica do Hotel-Balneario que se está a construir encima do manantial termal por parte da citada iniciativa privada, sabendo que os viciños, segundo afirman, non renunciaron nunca os seus direitos de propriedade sobre as augas e ao chan en que afloran.

(La Región 30-04-02) José Lamela Bautista

Foto 1

Piscina de Riocaldo fai uns anos.